Trong
Truyện Kiều, Nguyễn Du ba lần nhắc tới vẻ đẹp “nghiêng nước
nghiêng thành” của
Kiều, khi thì làm Kim
Trọng thở than, khi làm Thúc
Sinh thẫn thờ, và lần đầu tiên thành ngữ này xuất hiện là ở trích đoạn
“Chị em Thúy Kiều”.
Một hai nghiêng nước nghiêng thành,
Sắc đành đòi một tài đành họa hai.
Bấy lâu nay, một số giáo viên khi
giảng đến đoạn này đều không giảng kỹ cho các học sinh hiểu ý tứ của cụm từ
được ghép bởi hai số từ rất lạ “Một hai”này. Như vậy, tại sao thi hào Nguyễn Du lại dùng “một hai” mà không dùng “ba
bốn” hay “năm sáu”? Chúng ta phải đi sâu tìm hiểu kỹ thành ngữ này gắn vì nó liền
với một giai thoại khá dài dòng và không dễ hiểu hết cho được.
Ðời nhà Hán, Vua Vũ Ðế (140- 86 trước Dương lịch)
vốn người háo sắc. Vua không than thở vì mình chưa làm gì cho dân được hạnh
phúc cơm no áo ấm, mà ngược lại, thường than thở trong đời mình chưa gặp được
người đẹp nào vừa lòng để âu yếm trong vòng tay. Nhà vua thường trách:
- Trẫm xây
đài Minh Quang kén hai ngàn gái đẹp ở vùng Yên, Triệu. Qúa 30 tuổi sa thải, cho
về quê. Thế mà trong đài có trên mười ngàn gái đẹp nhưng chưa có một ai đẹp cho
vừa lòng trẫm. Thật là thiên hạ thiếu giai nhân tuyệt sắc!
Bấy giờ có người phường
chèo danh tiếng tên Lý Diên Niên hầu trong nội điện, có người em gái sắc đẹp
tuyệt vời đương làm nàng hầu cho công chúa Bình Dương. Nghe Vua than như thế,
nhân một hôm hát chầu Vua, Lý hát một bài:
Bắc phương
hữu giai nhân
Tuyệt thế
nhi độc lập
Nhất cố
khuynh nhân thành
Tái cố
khuynh nhân quốc
Khởi bất tri
Khuynh thành
dữ khuynh quốc
Giai nhân
nan tái đắc
Nghĩa:
Phương Bắc
có giai nhân
Tuyệt vời
đứng riêng bực
Một nhìn
(liếc) người nghiêng thành
Nhìn lại (hai
liếc) người nghiêng nước
Lẽ nào không
biết được
Người đẹp
thành nước nghiêng
Người đẹp
khó tìm gặp
Nghe hát, nhà Vua thở
dài:
- Thế gian quả có người đẹp đến
thế chăng?
Công chúa Bình Dương nhân đứng
hầu bên cạnh, tâu:
- Diên Niên có người em gái đẹp
tuyệt trần, còn hơn người trong bài hát ấy nữa.
Nhà Vua truyền đòi vào xem
mặt. Qủa là một giai nhân tuyệt sắc. Nàng lại còn giỏi nghề múa hát. Nhà Vua
đắm đuối say mê, liền phong nàng làm Lý phu nhân, từ ấy quyến luyến không lúc
nào rời.
Sau
nàng đau bệnh mà chết, khiến Vũ Đế khóc ngất như trẻ thơ, sai đào ao Côn Linh,
kết thuyền hình chim phượng thả trong ao đi chơi giải buồn. Vũ Đế còn sai người
lấy nến bằng mỡ rồng soi vào khoang thuyền để tìm lại hình ảnh Lý phu nhân...
Văn nhân Trung Hoa cũng nhiều người dùng chữ “khuynh thành” để tả giai nhân.
Kiều vốn đẹp như vậy đó, mà tài thì cũng không kém. Ở đây có chữ “đòi” trong “sắc
đành đòi một tài đành họa hai” là chữ cổ, nghĩa là “nhiều phần”. Để nói về sắc
thì chỉ có một người như nàng; còn về tài “cầm kỳ thi họa”, may ra thế gian có
được người thứ hai. Kiều được trời ban cho trí thông minh thiên bẩm nên mới gọi
là “thông minh vốn sẵn tính trời”. Từ nhỏ, nàng chẳng những biết làm thơ, vẽ
tranh, mà còn rất mực tài hoa trong việc đánh đàn và sáng tác nhạc.